Skip Ribbon Commands
Skip to main content

Động Thẳm Thinh

( Cập nhật lúc: 27/07/2020  )

     Theo nghĩa tiếng Tày “thẳm” có nghĩa hang, động, còn “thinh” thì có hai cách lý giải khác nhau, nghĩa thứ nhất cho rằng “thinh” là biến âm của từ “thiêng” vì trong động trước đây vốn là địa điểm thờ cúng rất linh thiêng của cư dân địa phương. Còn nghĩa thứ hai cho “thinh” là biến âm từ “slinh” có nghĩa là sinh sôi, nảy nở. Điều này bắt nguồn từ truyền thuyết về một nhóm người từ phương xa đến địa bàn xã Quảng Khê làm ăn, sinh sống. Khi mới đến họ chưa có nhà ở nên đã vào động “trú tạm”, lâu dần con cháu sinh sôi đông đúc động không còn đủ sức chứa, mọi người tản ra dựng nhà, lập bản ở vùng xung quanh. Nhớ về động, nơi chôn nhau cắt rốn của mình, họ đã đặt tên là “Thẳm Slinh”, trải nhiều đời bị gọi chệch đi thành “Thẳm Thinh”.

  

Động Thẳm Thinh

 

      Dưới góc nhìn khoa học địa chất, Động Thẳm Thinh thuộc loại hang hóa thạch phát triển trong đá vôi phân lớp dày, có tuổi Devon giữa - muộn. Cửa hang hình vòm, mở hướng Tây Nam, cao so với đáy thung lũng 15m. Hang phát triển theo một đứt gãy phương Đông Bắc - Tây Nam, càng vào phía trong lòng hang hẹp lại nhưng trần cao từ 5 - 8m. Còn theo quan niệm của địa lý học cổ truyền, địa điểm này có địa thế “sơn bao” (núi Pù Chùa làm án tựa phía sau), “thủy bọc” (sông Chợ Lèng bao quanh phía trước) là đắc địa để các bậc tiền nhân lập chùa thờ Phật.

     Với vị trí thuận tiện, gần nguồn nước, trước mặt là thung lũng lại được bao bọc bởi rừng núi trừng điệp đó là điều kiện lý tưởng cho con người sinh sống. Vì vậy, không quá ngạc nhiên khi các nhà nghiên cứu đã phát hiện tầng văn hoá khảo cổ cùng các công cụ lao động bằng đá của người tiền sử thời kỳ Đá cũ ở nơi này. Để khẳng định sự tương thích của truyền thuyết với những phát hiện khảo cổ có thể còn “khập khiễng”, “gượng ép”, nhưng từ lâu đời trong tâm thức dân cư địa phương đã coi động là nhà cũ của tổ tiên. Vì thế vào những dịp lễ, tết, ngày sóc, vọng hàng tháng họ đem hương hoa đến thắp trong động cầu tổ tiên phù hộ, che trở. Thời gian qua đi, đây trở thành nơi linh thiêng, họ lại cùng nhau hợp sức lấy đất, rơm nhào nặn thành các bệ, tượng Phật, thần theo tín ngưỡng cổ truyền để thờ cúng và chọn ngày mùng 10 tháng giêng năm Bính Ngọ (tức năm 1906) làm ngày khánh thành chùa và mở hội “lồng tông” (hội xuống đồng) ở khu ruộng trước cửa động.

     Gọi là chùa nhưng Thẳm Thinh không có sư sãi trụ trì, mà dân địa phương giao cho cụ Hoàng Văn Thải (1883-1954) trông nom, hương khói. Gia đình cụ Thải được cấp cho một đám ruộng hơn 3.000m2 cày cấy, dùng hoa lợi để làm các đồ cúng vào dịp lễ tết, ngày rằm, mùng một hàng tháng, tục gọi là ruộng “nà mo” (ruộng thờ). Còn một hộ gia đình khác cũng được giao đám ruộng gần 1.000m2, chuyên làm dầu thắp cho chùa gọi là “nà pảng dầu” (ruộng dầu lải). Thực chất sở hữu của những ruộng này là ruộng của nhà chùa giao cho các hộ gia đình canh tác và đến lượt các hộ gia đình được hưởng lợi phải có nghĩa vụ với nhà chùa. Đầu những năm 60 của thế kỷ XX, khi phong trào hợp tác hoá nông nghiệp được triển khai, ruộng của nhà chùa được quốc hữu hoá nhập vào quỹ ruộng của hợp tác xã, cũng từ đó các gia đình không còn/không có nghĩa vụ trông nom chùa nữa. Đó là một trong những lý do dẫn đến chùa bị bỏ hoang, tàn phá trở thành phế tích như ngày nay.

      Những dấu tích cũ nay còn giữ được là bức tường đất ngăn buồng ngoài cửa hang với ngách hang ăn sâu vào trong lòng núi, vết tích của 6 bệ tượng đất ít nhiều bị con người phá hủy ở những mức độ khác nhau và một tấm bảng gỗ khắc chữ Hán đã bị mục. Trên tấm ván này còn quan sát được dấu vết khắc nổi của bốn chữ Hán và dòng lạc khoản ghi năm khắc. Theo các bậc cao niên ở trong vùng, tấm ván trước đây được treo ở ngoài cửa động chứ không phải để trong động như hiện tại. Trong bốn chữ Hán được khắc nổi trên bức đại tự, thì có ba chữ còn rõ nét đó là “Từ Vân Quảng” riêng chữ thứ tư bị mất một số nét. Dòng lạc khoản ghi niên hiệu cũng bị mất chữ không thể xác định được, tuy nhiên theo nguồn tư liệu hồi cố thì chùa được khánh thành vào năm “Thành Thái thập bát niên” (niên hiệu Thành Thái thứ 18 - tức năm 1906) và có thể bức đại tự được làm trong năm này.

      Xác định được chữ còn lại trong bức đại tự sẽ giúp chúng ta biết được dụng ý của người xưa khi lập chùa trong động này. Theo những nét còn lại của chữ thứ tư, tôi đoán đây có thể là chữ “Tế” (còn âm khác đọc là “Tể”) có nghĩa là qua sang, cứu vớt. Nếu ghép cả bốn chữ sẽ thành “Từ Vân Quảng Tế” và chúng ta có thể hiểu theo nghĩa “đám mây lành rộng lớn cứu vớt chúng sinh” - điều này hợp với tư tưởng từ bi của Đạo Phật, rất có thể người xưa đã chọn bốn chữ trên để treo ở chùa Thẳm Thinh với mong muốn cứu vớt chúng sinh khỏi “bể khổ”. Cũng vào những thập niên cuối của thế kỷ thứ XIX và đầu thế kỷ XX, trên địa bàn huyện Ba Bể hiện tại có ba ngồi đền, chùa được xây dựng, ngoài chùa Thẳm Thinh còn có Miếu thờ Dương Tự Minh ở xã Cao Thượng, Chùa Phố Cũ ở thị trấn Chợ Rã đây là những dấu mốc lịch sử rất thú vị trong đời sống tinh thần của cư dân địa phương, đáng để chúng ta lưu tâm nghiên cứu.

 

 

 

Bệ thờ đắp đất (niên đại 1906) tại di tích Thẳm Thinh

 

     Trước khi động được các đơn vị có thẩm quyền nghiên cứu lập hồ sơ khoa học trình Ủy ban nhân dân tỉnh xếp hạng là di tích cấp tỉnh, nhân dân trong vùng với lòng thành kính đã phát tâm sửa sang hương khói tại địa điểm chùa cũ vào dịp lễ tết, ngày rằm, mùng một hàng tháng. Hội xuống đồng của xã Quảng Khê vẫn được chính quyền, các ngành, đoàn thể và nhân dân địa phương duy trì tổ chức tại cánh đồng đối diện với động Thẳm Thinh. Trong ngày hội còn duy trì được các nghi thức, trò chơi truyền thống như tung còn, dâng lễ “cầu nhân an vật thịnh”, “mưa thuận gió hòa”, các hoạt động còn lại như: thi đấu thể thao, bịt mắt đánh trống, biểu diễn văn nghệ là tổ chức theo hình thức mới từ bên ngoài đưa đến. Với những ý nghĩa đó, nếu di tích được tu bổ, tôn tạo, phát huy giá trị sẽ là một lợi thế của xã Quang Khê nói riêng, huyện Ba Bể nói chung trong việc thu hút du khách thập phương đến tham quan, khám phá vùng đất giàu tài nguyên du lịch, nhân văn này./.

Tác giả:  Hoàng Văn Hạnh
Nguồn: 
Sign In